Nieważna umowa Polbanku indeksowana kursem euro z 2011 r. - wygrywamy w Sądzie Okręgowym w Legnicy!

Sąd ustalił, że w 2011 r. kredytobiorcy - działając jako konsumenci i nie prowadząc wówczas działalności gospodarczej - złożyli wniosek o kredyt hipoteczny na cele mieszkaniowe, wskazując euro jako walutę indeksacji, a złote jako walutę spłaty. Kilka tygodni później zawarli z poprzednikiem prawnym Raiffeisen Banku umowę kredytu indeksowanego do euro, wypłacanego w złotych w transzach. Integralną część umowy stanowił regulamin, który przewidywał wypłatę według kursu kupna oraz spłatę rat według kursu sprzedaży z tabeli obowiązującej w banku; do tabeli odsyłały także postanowienia o saldzie zadłużenia, wcześniejszej spłacie, zmianie waluty i wymagalności kredytu.

Sąd ustalił, że kredytobiorcy nie mieli możliwości negocjowania zapisów umowy ani mechanizmu indeksacji, wcześniej nie korzystali z kredytu powiązanego z walutą obcą, a zapewniano ich, że oferta w euro jest dla nich najlepsza. Nie wyjaśniono im, jak bank ustala kursy w swojej tabeli, ani nie pokazano wpływu wzrostu kursu na saldo kredytu. Początkowo spłacali kredyt w złotych; możliwość spłaty w walucie pojawiła się dopiero na skutek aneksu zawartego rok po podpisaniu umowy. Przed procesem wezwali bank do uznania nieważności umowy i zwrotu świadczeń, czego bank odmówił. Podstawą ustaleń była dokumentacja kredytowa, niekwestionowana przez strony, oraz uzupełniająco przesłuchanie kredytobiorców, którego wiarygodność sąd ocenił jako zgodną z dokumentami.

Za niedozwolone w rozumieniu art. 385¹ § 1 k.c. w zw. z art. 385³ pkt 9 i 20 k.c. sąd uznał przede wszystkim postanowienia przeliczeniowe umowy i regulaminu, które uzależniały kwotę wypłaty, saldo zadłużenia i wysokość rat od kursów z tabeli banku. Ani umowa, ani regulamin nie zastrzegały obiektywnych, weryfikowalnych kryteriów ustalania tych kursów, co pozwalało bankowi jednostronnie kształtować wysokość zobowiązania. Sąd odwołał się tu do wyroku TSUE z 18 listopada 2021 r. (C-212/20), wskazując, że kredytobiorcy nie byli w stanie samodzielnie ustalić stosowanego kursu, a także do orzecznictwa Sądu Najwyższego (V CSK 382/18) i Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu (I ACa 846/19, I ACa 605/21). Ocenę tę sąd odniósł, zgodnie z art. 385² k.c., do chwili zawarcia umowy, dlatego twierdzenia banku o sposobie jej wykonywania - w tym o rynkowym charakterze kursów i ich korelacji z kursem NBP - uznał za nieistotne; kryteriów z regulaminu, odwołujących się m.in. do pozycji walutowej banku i ocen jego pracowników, nie uznał za obiektywne. Podkreślił też, że bank nie wykazał realnej możliwości negocjowania kursów.

Drugą, samodzielną podstawą rozstrzygnięcia było obciążenie kredytobiorców nieograniczonym ryzykiem kursowym. Sąd uznał, że bank nie uświadomił im rzetelnie skali tego ryzyka: nie przedstawiono żadnych symulacji obrazujących skutki znacznego wzrostu kursu euro ani porównania z kredytem złotowym. Podpisane oświadczenia o świadomości ryzyka kursowego i ryzyka zmiany stopy procentowej sąd ocenił jako niewystarczające - świadomość wahań kursu to inna kwestia niż możliwość dowolnego kształtowania kursu przez bank i niż wiedza o praktycznie nieograniczonym wzroście salda oraz raty. Konstrukcję taką sąd uznał za sprzeczną z zasadami współżycia społecznego (art. 58 § 2 k.c.), zauważając, że bank - wypłacając złote - miał ryzyko ograniczone do wysokości kapitału. Samą dopuszczalność kredytu indeksowanego sąd uznał za możliwą, ale tylko przy precyzyjnym określeniu mechanizmu przeliczeń; jego brak wykraczał poza granice swobody umów z art. 353¹ k.c.

Sąd nie znalazł podstaw do utrzymania umowy. Odrzucił argumentację banku o dalszym jej obowiązywaniu - zastąpienie kursu tabelowego kursem średnim NBP na podstawie art. 358 § 2 k.c. uznał za niedopuszczalne w świetle wyroków TSUE (C-260/18, C-26/13, sprawy od C-80 do C-82) oraz uchwały Sądu Najwyższego III CZP 25/22; wskazał też, że strony na taki kurs się nie umawiały. Niemożliwe było również rozliczenie kredytu jako złotowego, bo brak przepisu pozwalającego wybrać stawkę referencyjną, ani dalsze wykonywanie umowy w euro, skoro kapitał wypłacono w złotych i żadne postanowienie nie przewidywało wypłaty w walucie. Usunięcie tych klauzul zmieniałoby charakter głównego przedmiotu umowy, co przesądziło o jej nieważności na podstawie art. 58 § 1 k.c. w zw. z art. 385¹ § 1 k.c. i art. 6 dyrektywy 93/13. Interes prawny kredytobiorców w ustaleniu nieistnienia stosunku prawnego sąd potwierdził na gruncie art. 189 k.p.c., uwzględniając, że są świadomi skutków nieważności. Wnioski dowodowe banku o zeznania świadków sąd pominął na podstawie art. 235² § 1 pkt 2 i 5 k.p.c., ponieważ osoby te nie uczestniczyły w zawieraniu umowy.